MOTTO TYGODNIA 
De gustibus et coloribus non est disputandum.
"O upodobania i kolory nie należy
się spierać."

I Liceum Ogólnokształcące w Rzeszowie

im. ks. Stanisława Konarskiego

35-030 Rzeszów; 3-go Maja 15

tel. 17 748 28 20  fax. 17 748 28 30

pierwsze w mediach 3

mscloudlogofanpage 1lo

kanal youtube 175

Archiwum wiadomości

office365info

Obchody pięćdziesiątej rocznicy powstania styczniowego w galicyjskich szkołach średnich w 1913 r.

Tadeusz Ochenduszko


    W autonomicznej Galicji w szkołach średnich uroczystościami, które weszły do kalendarza imprez szkolnych, były wieczorki Mickiewiczowskie i rocznica Konstytucji 3 Maja. W świętowaniu innych uroczystości i rocznic nie było przeszkód politycznych i prawnych. Trudno jednak było wy-gospodarować na nie czas w ciągu roku szkolnego. Godzin na realizację rozległego materiału z po-szczególnych przedmiotów nie było w nadmiarze, a placówki oświatowe miały obowiązek obcho-dzenia tzw. rocznic dworskich. W drugim dziesięcioleciu XX wieku były to: 10 września - rocznica śmierci cesarzowej Elżbiety (zm. 1898 r.), 4 października - imieniny cesarza Franciszka Józefa I, 19 listopada - dzień imienin śp. cesarzowej Elżbiety i 29 czerwca - rocznica śmierci śp. cesarza Ferdy-nanda I (zm. 1875 r.). Ponadto, co dziesięć lat 2 grudnia obchodzono piąte święto dworskie w po-staci okrągłej rocznicy panowania cesarza (1878, 1888, 1898 itd.), co pewien czas jeszcze jakąś inną uroczystość dynastyczną i jeszcze co dziesięć lat okrągłą rocznicę pontyfikatu papieża. Oprócz tego szkoły średnie obchodziły dzień swoich patronów, którymi byli św. Alojzy Gonzaga, św. Kazimierz, św. Jan Kanty lub św. Jan Nepomucen. Po dodaniu wieczorków Mickiewiczowskich obchodzonych w listopadzie lub grudniu i rocznicy ustawy rządowej z 1791 r. świętowanej 3 maja, trudno było wygospodarować czas na kolejne. Przed zbliżającą się setną rocznicą urodzin Juliusza Słowackiego w 1909 r. zaczęto organizować poświęcone mu wieczorki lub też łączyć je z wieczorkami Mickiewi-czowskimi. W okresie poprzedzającym setną rocznicę urodzin Zygmunta Krasińskiego w 1911 r. pojawiła się koncepcja, aby urządzać wieczorki Krasińskiego. Przerosło to możliwości miłośników literatury. Optymalnym rozwiązaniem okazało się przekształcenie wieczorków Mickiewiczowskich w wieczorki Trzech Wieszczów. Po śmierci Elizy Orzeszkowej (18 V 1910 r.) i Marii Konopnickiej (8 X 1910 r.) doraźnie tu i ówdzie poświęcono im uroczyste wieczornice.
    Począwszy od 75 rocznicy powstania listopadowego w 1905 r., młodzież szkół średnich i ich opiekunowie uczestniczyli w nabożeństwach żałobnych za duszę poległych w 1830 i 1831 roku. Ponadto wieczorki Mickiewiczowskie, które odbywały się w listopadzie (w rocznicę urodzin poety) lub w grudniu (w rocznicę jego śmierci), zaczęto wzbogacać o wątek powstańczy. Inny pomysł po-legał na tym, aby nabożeństwo żałobne w dniu 29 listopada odprawiać za dusze bohaterów nie tylko powstania listopadowego, ale i styczniowego. Przeszkodą w zorganizowaniu oddzielnego wieczor-ku dla upamiętnienia powstańców styczniowych był termin rocznicy, który wypadał bezpośrednio przed końcem pierwszego półrocza nauki, kiedy to uczniowie i nauczyciele mieli więcej pracy niż zwykle.
W 1906 r. komitet obywatelski miasta Lwowa zaproponował dyrektorom szkół średnich oraz radom szkolnym miejskiej i powiatowej, aby skrócić lekcje młodzieży i umożliwić jej udział w nabo-żeństwie za poległych w powstaniu styczniowym. W następnych latach szkolne obchody rocznicy powstania z 1863 r. zaczęli organizować dyrektorzy i kierownicy lwowskich szkół średnich z pol-skim językiem wykładowym: kierownik Gimnazjum Franciszka Józefa Konstanty Wojciechowski, dyrektor IV Gimnazjum Wincenty Śmiałek, kierownik Filii IV Gimnazjum Władysław Dropiowski, dyrektor V Gimnazjum Józef Nogaj, dyrektor VI Gimnazjum Antoni Danysz, a po nim Konstanty Wojciechowski, dyrektor VII Gimnazjum Franciszek Terlikowski, dyrektor VIII Gimnazjum Stani-sław Schneider, a później jego następca Antoni Kurpiel, dyrektor Gimnazjum im. Mickiewicza Karol Petelenz, dyrektor I Szkoły Realnej Michał Rembacz i kierownik II Szkoły Realnej Józef Trojnar. Młodzież polska wymienionych szkół udawała się na nabożeństwa żałobne do najbliższych kościo-łów, a młodzież żydowska do synagog. Po nabożeństwie w niektórych placówkach odbywały się poranki, podczas których młodzież deklamowała wiersze i śpiewała patriotyczne pieśni, a jeden z nauczycieli wygłaszał krótki referat. Warto zaznaczyć, że w obchodach rocznic powstania stycznio-wego, które przez Polaków postrzegane jest jako walka o wolność trzech narodów (polskiego, litew-skiego i ruskiego), nie uczestniczyli uczniowie Gimnazjum Akademickiego z ruskim językiem wy-kładowym i jego filii oraz uczniowie narodowości ruskiej (ukraińskiej) gimnazjów z polskim języ-kiem wykładowym.
Drugim miastem po Lwowie, w którym już od 1907 r. włączono młodzież do obchodów rocznicy powstania styczniowego był Stanisławów. Działała tam prężnie Organizacja Narodowa, a jej aktywnym członkiem był dyrektor I Gimnazjum Michał Jezienicki. ON corocznie zapraszała uczniów I Gimnazjum i ich opiekunów na nabożeństwo żałobne w kolegiacie łacińskiej. Uczestni-czyli w nim uczniowie narodowości polskiej. W tym czasie ich koledzy Ukraińcy mieli czas wolny. Po nabożeństwie jego uczestnicy udawali się do szkoły na poranek muzyczno-wokalny.
W 1910 r. młodzież gimnazjalną w Stryju włączył do obchodów powstania styczniowego dyrektor Julian Dolnicki, a zwyczaj ten kontynuował jego następca Jan Tralka. Dwa lata później to samo uczynił dyrektor I Gimnazjum w Rzeszowie Dezydery Ostrowski.
W roku szkolnym 1912/13 przypadała 50 rocznica powstania styczniowego. Okazało się, że nie będzie ona wydarzeniem pierwszoplanowym. Już wcześniej zapadła decyzja o uroczystych ob-chodach 300-lecia śmierci ks. Piotra Skargi. 29 XI 1909 r. Rada Szkolna Krajowa wydała okólnik, który zawierał ogólne zalecenia dotyczące obchodów tej rocznicy, a 15 XI 1911 r. okólnik z wy-tycznymi bardziej szczegółowymi. Pod nadzorem czterech krajowych inspektorów szkolnych: Ema-nuela Dworskiego, Franciszka Majchrowicza, Tadeusza Lewickiego i Karola Opuszyńskiego przygo-towano w galicyjskich szkołach średnich uroczystości w dniu 27 września 1912 r. Zachęceni przez Radę Szkolną Krajową, wspomnianych inspektorów i swoich dyrektorów, nauczyciele gimnazjów i szkół realnych napisali ponad dwadzieścia artykułów o księdzu Skardze, co uznać należy za duży sukces naukowo-publicystyczny.
Z punktu widzenia urzędników austriackich jeszcze ważniejsza była dwusetna rocznica wy-dania sankcji pragmatycznej , która wypadała 19 kwietnia 1913 r. i to wydarzenie należało uczcić w sposób szczególny. Rozporządzenia w tej sprawie wydały 29 III 1913 r. Ministerstwo Wyznań i Oświaty i 9 IV 1913 r. Ministerstwo Robot Publicznych. Na ich podstawie Rada Szkolna Krajowa rozporządzeniem nr l.5960 z dnia 15 IV 1913 zaleciła, aby 19 kwietnia urządzić w szkołach uroczy-ste obchody, a gdyby z różnych przyczyn okazało się to niemożliwe, w innym dniu w szczególny sposób utrwalić w umysłach młodzieży pamięć tego jubileuszu.
Splot kilku wydarzeń sprawił, że pięćdziesiąta rocznica największego z polskich dziewiętna-stowiecznych powstań została zepchnięta na drugi plan. Nie była obchodzona tak uroczyście jak pięćsetlecie zwycięstwa grunwaldzkiego czy choćby stulecia urodzin Mickiewicza, Słowackiego i Krasińskiego, ale nie pozostała niezauważona. We Lwowie, Krakowie, w większości średnich i kilku mniejszych miastach galicyjskich powstały komitety obchodów, które zaprosiły mieszkańców na nabożeństwa żałobne za poległych. Zgromadzeni wysłuchali patriotycznych kazań. W niektórych miastach po mszy organizowano pochody, przemarsze przez główne ulice na mogiły powstańców, niekiedy odsłaniano tablice pamiątkowe. Uroczystościom tym towarzyszyły przemówienia przed-stawicieli władz samorządowych i pieśni narodowe śpiewane przez uczestników. Czasem, staraniem lokalnych stowarzyszeń, organizowano wieczorki w budynkach Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”.
Komitety obchodów nie zapominały o młodzieży szkół średnich, którą zapraszano na nabo-żeństwa, a czasem także do występów podczas uroczystości miejskich. W roku szkolnym 1912/13 w Galicji było 56 gimnazjów państwowych (rządowych), których dyrektorzy byli zobowiązani wyda-wać sprawozdania szkolne, 47 gimnazjów prywatnych, których kierownicy nie mieli takiego obo-wiązku. Ponadto funkcjonowało 14 państwowych szkół realnych. Szkół realnych prywatnych nie było. Obchody rocznicy odnotowane zostały w 28 gimnazjach, 2 filiach gimnazjów i 4 szkołach realnych. Okolicznościowych imprez mogło być więcej, gdyż nie w każdym mieście regularnie wy-dawana była prasa i nie każda szkoła średnia publikowała sprawozdanie.
We Lwowie młodzież rzymskokatolicka gimnazjów państwowych z polskim językiem wy-kładowym, tj. trzeciego (Franciszka Józefa), czwartego, piątego, szóstego, siódmego, ósmego, filii czwartego, filii siódmego, dwóch szkół realnych oraz dwóch gimnazjów prywatnych (Męskiego im. A. Mickiewicza i Żeńskiego Zofii Strzałkowskiej ) uczestniczyła wraz ze swoimi nauczycielami w nabożeństwach odprawionych w różnych kościołach. Młodzież wyznania mojżeszowego modliła się w synagogach. Po nabożeństwach uczniowie wracali swoich zakładów na akademie i poranki. Za-chował się krótki opis obchodów z 22 I 1913 r. w Filii VII Gimnazjum we Lwowie. O godz. 9. rano odbyło się nabożeństwo za poległych w kościele oo. Bernardynów. Po jego zakończeniu uczniowie pod opieką grona nauczycielskiego wzięli udział w uroczystym poranku. Rozpoczął go dr filozofii, profesor Artur Załęski. Przedstawił przebieg powstania. Wyróżnił w nim cztery różne okresy, scha-rakteryzował każdy z nich, a następnie omówił znaczenie powstania dla narodu polskiego. Dalszą część programu wypełnili uczniowie: Franciszek Dudek, Kazimierz Łukasiewicz i Stanisław Mora-wiecki, którzy deklamowali wiersze Romanowskiego, Ujejskiego i Konopnickiej oraz Witold Bęt-kowski, Henryk Eile i Jonasz Tennenbaum, którzy odegrali kilka utworów na skrzypcach i fortepia-nie. Uroczystość zakończył przemówieniem kierownik zakładu Benon Janowski, zwracając uwagę, że pamięć o powstańcach powinna zobowiązywać do intensywnej pracy nad sobą i solidnego wy-pełniania codziennych obowiązków.
Powstałe w 1900 r. Gimnazjum w Dębicy zaliczało się wówczas do placówek, pracujących nad swoją renomą. Jego pierwszy dyrektor Józef Szydłowski, będący członkiem rady gminnej, współpracował z kilkoma lokalnymi stowarzyszeniami. Pod koniec 1912 r. wszedł do Komitetu Obywatelskiego przygotowującego obchody rocznicy powstania styczniowego. Naturalną koleją rzeczy włączył do pracy młodzież, która wzięła udział w uroczystościach miejskich, powiatowych i szkolnych. Pierwsza z nich, w dniu 22 I 1913 r., rozpoczęła się nabożeństwem żałobnym. Po mszy jej uczestnicy, a wśród nich gimnazjaliści i ich nauczyciele, udali się na miejscowy cmentarz. Na czele pochodu podążała orkiestra gimnazjalna, ubarwiając uroczystość patriotycznymi utworami. Manifestanci umieścili krzyż pamiątkowy na grobie jednego z powstańców. Druga uroczystość od-była się 16 II 1913 r. Rozpoczęło ją nabożeństwo w kościele parafialnym, po którym wszystkie war-stwy mieszczaństwa i mieszkańcy okolicznych wsi przemaszerowali przez miasto do parku „Soko-ła”. W pochodzie uczestniczyła młodzież gimnazjum na czele ze swoją orkiestrą. Dzień później (17 II) odbyły się uroczystości szkolne. Składały się na nie nabożeństwo i uroczysty poranek w sali gim-nastycznej, podczas którego uczeń klasy VII Józef Marć, w syntetyczm wykładzie, przypomniał przebieg powstania, a profesor Michał Staroń wskazał na skutki tego zrywu niepodległościowego i jego znaczenie dla społeczeństwa polskiego.
W Stanisławowie program uroczystości podobny był jak w latach wcześniejszych. 23 stycz-nia młodzież tamtejszych szkół średnich, tj. gimnazjów pierwszego i drugiego, oraz Prywatnego Gimnazjum Żeńskiego uczestniczyła, na zaproszenie Organizacji Narodowej, w nabożeństwie w kolegiacie łacińskiej. Następnie, wraz z mieszkańcami miasta, udała się na cmentarz, gdzie przy no-wowybudowanym krzyżu pamiątkowym wysłuchała okolicznościowych przemówień.
W Rzeszowie dzień 22 stycznia w obu gimnazjach męskich, tj. w pierwszym i drugim, prze-biegał podobnie. Po uroczystym nabożeństwie odbyły się w obu zakładach uroczyste poranki. Na-tomiast 3 kwietnia obie placówki włączyły się do obchodów miejskich. Podczas wieczorku słowo wstępne wygłosił profesor I Gimnazjum Jan Sędzimir, a uczniowie odegrali prolog z „Dyktatora” Żurawskiego oraz I scenę z „Nocy Listopadowej” Wyspiańskiego. Poszczególne części akademii oddzielały utwory w wykonaniu orkiestry mieszanej II Gimnazjum.
Do obchodów tarnowskich włączyli się uczniowie tamtejszego I Gimnazjum. 25 stycznia młodzież poszczególnych klas udała się pod opieką swoich gospodarzy (wychowawców) na nabo-żeństwo, podczas którego kazanie wygłosił ks. kanonik i jednocześnie profesor gimnazjalny Józef Wątorek. W dniu następnym, po nabożeństwie, uczniowie maszerując w pochodzie razem z miesz-kańcami miasta, udali się do parku Przybyłkiewicza, a następnie pod pomnik Mickiewicza.
W Zakopanem młodzież tamtejszego gimnazjum w dniu 25 stycznia wzięła udział w nabo-żeństwie żałobnym za poległych w powstaniu. Następnie zgromadziła się w szkole. Najważniejszą częścią poranka był referat weterana walk 1863 r. dyrektora Czesława Odrowąż-Pieniążka, w któ-rym wyjaśnił przyczyny tego zrywu narodowego i jego następstwa. Po prelekcji grono nauczyciel-skie i uczniowie ofiarowali dyrektorowi na pamiątkę album Grottgera i bukiet kwiatów.
Nabożeństwami żałobnymi i porankami uczciła młodzież wraz z nauczycielami pięćdziesiątą rocznicę powstania 1863 także w gimnazjach państwowych w: Bochni, Borszczowie, Jarosławiu, Mielcu, Myślenicach, Samborze, Wadowicach, I Gimnazjum w Tarnopolu, gimnazjach krakowskich: św. Anny, św. Jacka, III Gimnazjum, IV Gimnazjum, w filii Gimnazjum w Samborze, w gimnazjach prywatnych w: Bąkowicach pod Chyrowem, Chrzanowie, Husiatynie, Kałuszu, Leżajsku, Skałacie, Zaleszczykach i Zbarażu, w Gimnazjum Żeńskim im. Królowej Jadwigi w Krakowie oraz w szko-łach realnych w: Jarosławiu, Tarnopolu, Żywcu i w I Szkole Realnej w Krakowie.
Wzrost nastrojów patriotycznych przed wybuchem I wojny światowej i podczas jej trwania stwarzał szanse, że rocznica powstania styczniowego na stałe wejdzie do kalendarza imprez szkol-nych.

1 Liceum Ogólnokształcące im. ks. Stanisława Konarskiego w Rzeszowie

Copyright © 2015. All Rights Reserved.